Блед 1947 наспроти Вториот протокол: Што навистина потпишала Бугарија?

На 1 август 1947 година, по тридневните разговори меѓу Јосип Броз Тито и Георги Димитров во Блед, Југославија и Бугарија постигнале пакет политички и економски договори познати како Бледски спогодби.

Сепак, важна е правната разлика: формалниот Договор за пријателство, соработка и заемна помош не бил потпишан во Блед, туку на 27 ноември 1947 година во Евксиноград, во близина на Варна. Со него биле формализирани дел од претходно постигнатите разбирања меѓу Тито и Димитров.

Софија тогаш ја признавала македонската посебност

Во рамките на тогашната политика за приближување меѓу Југославија и Бугарија, бугарските комунистички власти привремено го признавале македонското население во Пиринскиот дел како посебно национално малцинство.

Од 1946 до 1948 година во регионот биле отворени училишта и биле објавувани публикации на македонски литературен јазик. Од Македонија биле испраќани наставници и просветни работници, а македонскиот јазик и историја биле вклучени во дел од наставата.

Овој период е важен бидејќи покажува дека официјална Софија тогаш прифаќала политика во која Македонците и македонскиот јазик биле третирани како посебни. Тоа е во остар контраст со денешната бугарска позиција за потеклото и развојот на македонскиот јазик.

Планови за федерација и Пиринска Македонија

Бледските спогодби биле дел од пошироката идеја за идно федеративно поврзување на Југославија и Бугарија. Биле разгледувани царинска унија, олеснето движење преку границата и идно политичко обединување.

Во тој контекст се разгледувала и можноста Пиринска Македонија да се поврзе со тогашната Народна Република Македонија во рамките на планираната балканска федерација. Меѓу Белград и Софија, сепак, постоеле сериозни разлики за тоа како би изгледала федерацијата и каков статус би имала Бугарија во неа.

Југославија се откажала и од побарувањето на околу 25 милиони долари воени репарации од Бугарија. Овој потег бил дел од политичкото приближување и подготовките за подлабока соработка.

Расколот Тито–Сталин го урнал договорениот курс

Политиката драстично се променила по судирот меѓу Тито и Сталин во 1948 година. Бугарија застанала на страната на Советскиот Сојуз, соработката со Југославија била прекината, а наставниците и културните работници од Македонија биле повлечени.

Во 1949 година Софија ја прекинала договорната рамка создадена со Југославија. Со тоа бил напуштен и курсот на културно и национално признавање спроведуван во Пиринскиот дел во претходните години.

Бледските спогодби затоа имаат големо историско и политичко значење, но не може автоматски да се третираат како договор што денес произведува директни правни обврски меѓу Бугарија и Северна Македонија. Потписнички биле Бугарија и тогашна Југославија, а договорната рамка била прекината уште во времето на двете комунистички држави.

Што претставува Вториот протокол од 2022 година?

Вториот протокол е документ од втората седница на Заедничката меѓувладина комисија создадена со член 12 од Договорот за пријателство од 2017 година. Бил потпишан во Софија на 17 јули 2022 година од министрите за надворешни работи на двете земји.

По својата форма, тој е протокол и записник од меѓувладина комисија, а не нов билатерален договор ратификуван од двата парламента. Сепак, не е точно да се претставува како обичен непотпишан или непостоечки документ – потпишан е од двете владини страни и содржи конкретни преземени обврски.

Меѓу нив е и обврската следната меѓувладина конференција со Европската Унија да се одржи откако во македонскиот Устав ќе бидат внесени граѓаните што се дел од други народи, меѓу кои и бугарскиот народ. Протоколот предвидува измените да стапат во сила според домашните уставни процедури.

Уставниот услов веќе е и одлука на Советот на ЕУ

Уставните измени не останале само во билатералниот протокол. Во заклучоците од 18 јули 2022 година, Советот на Европската Унија одлучил следната меѓувладина конференција да биде свикана откако Северна Македонија ќе ја исполни преземената обврска за уставни промени.

Преговарачката рамка, пак, бара добронамерно спроведување на Договорот со Бугарија од 2017 година, вклучувајќи ги годишните прегледи и мерките усвоени преку комисијата од член 12.

Тоа значи дека условот повеќе не зависи само од билатералното толкување на Софија. Тој е внесен во официјалните заклучоци на Советот на ЕУ и повторуван во подоцнежните европски документи.

Историјата и денешната политика не се ист правен случај

Бледските спогодби се силен историски доказ дека Бугарија во одреден период официјално применувала политика на признавање на македонската национална и јазична посебност. Тие можат да бидат предмет на дипломатски, историски и политички аргументи.

Но нивното постоење само по себе не го поништува Вториот протокол, Договорот од 2017 година или заклучоците на Советот на ЕУ. Од друга страна, фактот што Вториот протокол не е посебен меѓународен договор ратификуван во Собранието останува важен дел од домашната правна и политичка дебата.

До крајот на 2025 година Советот на ЕУ констатираше дека Северна Македонија сè уште не ги усвоила уставните измени и повтори дека следната меѓувладина конференција ќе биде свикана по нивното спроведување.