Во Доха се решава опасната равенка меѓу САД и Иран

Во Доха продолжуваат техничките разговори меѓу САД и Иран, но зад дипломатските формулации се крие многу поголема битка: Ормускиот Теснец, иранската нуклеарна програма, замрзнатите средства и новата регионална рамнотежа по последните напади. Катар и Пакистан повторно ја играат улогата на посредници, додека Вашингтон и Техеран имаат рок до средината на август да најдат трајно решение. Засега нема најавени директни средби на високо ниво, а двете страни испраќаат различни пораки за форматот на разговорите. САД зборуваат за процес што треба да води кон договор, Иран инсистира дека нема директни преговори со американската страна. Дипломатијата продолжува, но под силна сенка на воена напнатост.

Катарскиот портпарол на Министерството за надворешни работи, Маџед Ал Ансари, изјави дека Ормускиот Теснец е една од главните теми, но не и единствена. Според него, се разговара и за нуклеарната програма и за регионалната состојба. Доха инсистира пловидбата низ теснецот да остане слободна и непречена, бидејќи секое блокирање или закана таму веднаш ја тресе глобалната економија. Техничките разговори, според катарската страна, напредуваат, а надежта е спорните прашања да се решат во рок од 60 дена.

Ормускиот Теснец повторно е центар на кризата

Ормускиот Теснец не е обична морска рута. Тој е една од најчувствителните точки на светската енергетска карта. Низ него минува огромен дел од глобалната трговија со нафта, па секоја закана за пловидбата таму веднаш предизвикува нервоза кај пазарите и владите.

Токму затоа слободната пловидба е клучна тема во разговорите. Вашингтон сака гаранции дека Иран нема да го користи теснецот како средство за притисок. Техеран, пак, сака да покаже дека има тежина во регионот и дека без него не може да се решава ниту едно големо прашање.

По викенд-нападите, просторот за грешка стана многу мал. Еден погрешен потег во Персискиот Залив може да ја урне дипломатската рамка пред воопшто да се претвори во договор. Затоа посредниците се обидуваат да ги држат каналите отворени, дури и кога јавните изјави звучат спротивставено.

Иран негира директни средби со САД

Техеран јасно тврди дека не се планирани директни разговори со американската страна. Портпаролот на иранското Министерство за надворешни работи, Есмаил Багаи, изјави дека дискусијата во Доха се однесува на одредбите од меморандумот за разбирање и на прашањето за замрзнатите ирански средства.

Според иранската страна, разговорите ќе се водат со катарските претставници. Тоа е важна дипломатска порака. Иран сака да избегне впечаток дека влегува во директен процес под американски услови, особено во момент кога домашната јавност и тврдите структури внимателно го следат секој потег.

Од друга страна, САД оставаат впечаток дека процесот сепак има поширока цел. За Вашингтон, Доха е можност да се отвори пат кон договор што ќе ја намали опасноста од нова воена ескалација и ќе ја стави иранската нуклеарна програма под строги ограничувања.

Трамп ја сведува целта на една реченица: денуклеаризација

Американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека главната цел останува јасна: Иран да не развие нуклеарно оружје. Тој порача дека состанокот во Доха можеби ќе биде важен, а можеби и нема, но дека суштината е едноставна – денуклеаризација на Иран.

Оваа порака е кратка, но носи огромна тежина. За САД, нуклеарното прашање е црвената линија. Вашингтон сака договор што нема само привремено да ја смири кризата, туку ќе даде гаранции дека Иран нема да стигне до нуклеарно оружје.

Техеран, пак, долго инсистира дека неговата нуклеарна програма е мирољубива. Но токму недовербата околу таа програма со години ја држи регијата во постојана криза. Затоа разговорите во Доха не се само технички. Тие се тест дали двете страни можат да најдат формула што ќе изгледа прифатлива и дома и во светот.

Замрзнатите средства како дипломатска валута

Една од најчувствителните теми е ослободувањето на замрзнатите ирански средства. За Техеран, тоа е доказ дека договорите носат конкретна корист. За Вашингтон, тоа е алатка што може да се користи постепено и условно, во зависност од однесувањето на Иран.

Катар тука има клучна улога. Доха е посредник, но и простор каде се бара механизам што ќе овозможи движење на средствата без директно да се претвори во политичка победа за која било страна. Тоа е дипломатска математика во која секој збор има цена.

Иран сака брзо ослободување на средствата. САД сакаат гаранции, контрола и поврзување на секој чекор со поширокиот договор. Токму затоа разговорите се технички, но последиците се политички огромни.

Европа бара место на масата

Паралелно со разговорите во Доха, Берлин предупредува дека Европа мора да има важна улога во идното решение. Германскиот министер за надворешни работи, Јохан Вадефул, порача дека поради постојните санкции против Иран, Европејците на крајот мора да играат одлучувачка улога во целата слика.

Ова не е случајна порака. Санкциите, трговијата, нуклеарниот надзор и регионалната безбедност не можат да се решат само со договор меѓу Вашингтон и Техеран. Европските држави имаат свои механизми, свои интереси и свои црвени линии.

Ако се постигне договор, Европа ќе мора да биде дел од неговото спроведување. Ако договорот пропадне, Европа ќе ги почувствува последиците преку енергетските пазари, безбедноста и новиот миграциски притисок што секоја регионална криза може да го отвори.

Доха како последна шанса за деескалација

Разговорите во Доха се водат во момент кога ниту една страна не сака да изгледа слаба. САД сакаат да покажат дека воениот притисок носи резултати. Иран сака да покаже дека не прифаќа диктат и дека сè уште има силни карти во рака.

Катар и Пакистан се обидуваат да го задржат процесот жив. Тоа значи отворени канали, внимателни пораки и доволно простор за секоја страна да тврди дека не попуштила. Во дипломатијата, понекогаш токму тој простор е разликата меѓу договор и нова ескалација.

Рокот до средината на август ја прави ситуацијата уште понапната. Ако до тогаш не се постигне траен договор, регионот може повторно да влезе во период на закани, напади, блокади и економски потреси. Ормускиот Теснец, нуклеарната програма и замрзнатите средства остануваат трите големи јазли што Доха треба да ги отплетка.

Засега нема голема церемонија, нема ракување пред камери и нема директна средба на високо ниво. Има технички разговори, посредници и рок што брзо се приближува. Доколку Доха успее, светот ќе добие ретка дипломатска пауза во еден од најопасните региони. Доколку не успее, Ормускиот Теснец повторно ќе стане место каде една искра може да ја запали целата криза.