Олово во крвта кај жители од центарот на Вареш, алармот се шири надвор од рударската депонија

Вареш се соочува со тивка, но опасна криза: тестовите покажуваат олово во крвта кај жители од центарот на градот, па дури и кај мали деца.

Во општината Вареш во Босна и Херцеговина продолжува сериозна здравствена состојба поврзана со тешки метали, откако најновите анализи на повеќе од 100 жители потврдија дека проблемот е поширок отколку што првично се мислеше. Според објавените информации, присуството на олово во крвта не е регистрирано само кај луѓето кои живеат во близина на депонијата на рудникот ДПМ Метали, во населбите Пржиќи и Даштанско, туку и кај граѓани од самиот центар на Вареш. Овој пресврт ја менува целата слика: повеќе не станува збор за изолиран „појас на ризик“, туку за потенцијално системски проблем што може да ја засегне целата урбана средина.

Претходните тестирања од декември минатата година покажале присуство на олово во крвта кај сите 44 тестирани лица од различни возрасти. Во меѓувреме, дополнителни девет лица направиле приватни анализи, а резултатите, според наводите, само ја засилиле загриженоста. Посебно алармантен дел од информациите е дека олово е пронајдено и кај пет деца под шест години, што ја отвора темата за долгорочните последици врз развојот и здравјето кај најранливите.

Кога „референтните вредности“ стануваат бесмислени: пријавени се екстремни концентрации

Најновите тестови наведуваат дека кај дел од луѓето се измерени екстремно високи концентрации на олово во крвта, во некои случаи десетици, па дури и сто пати повисоки од референтните вредности. Такви податоци не се само медицинска статистика, туку директна порака дека се работи за сериозен ризик по јавниот интерес, кој не смее да се релативизира со административни формулации и бавни процедури.

Експертските ставови пренесени од Институтот за здравје и безбедност на храната ја подигнуваат тежината на темата уште повисоко. Таму посочуваат дека оловото нема физиолошка улога во човечкото тело и дека современата медицина се води од принципот дека не постои „безбедна“ доза на олово. Тоа значи дека и малите количини се причина за внимание, а камоли концентрации кои ги надминуваат границите повеќекратно. Кога една заедница ќе добие ваков сигнал, првиот приоритет не е расправа за формалности, туку брза проценка на изворот, ширењето и мерките за заштита на населението.

Политика, концесии и нервоза на терен: зошто барањето за повисок надомест отвори сомнежи

Во интервју за локална радио станица, вршителот на должноста градоначалник на Вареш, Малик Ризвановиќ, изјавил дека здравјето на граѓаните ќе му биде приоритет доколку го добие мандатот. Во исто време, се појави информација што ја крена јавноста: непосредно пред објавувањето на новите резултати, компанијата ДПМ Метали испратила до Владата на Зеничко-добојскиот кантон барање за зголемување на надоместокот за концесија. Ризвановиќ потврдил дека иницијативата е поднесена и дека, според најавите, во наредните месеци ќе има зголемување на концесијата, со договор таа да се плаќа ретроактивно од 1 јануари 2026 година.

Во нормални услови, повисока концесија може да звучи како повеќе средства за буџетот. Но, кога јавноста паралелно чита за олово во крвта, за деца под шест години и за концентрации што се вон сите рамки, ваквиот потег неизбежно отвора прашања: дали ова е обид да се намали притисокот, да се смири јавноста, или да се префрли фокусот кон финансиски разговори наместо кон здравствена итност. Не случајно, жители од Пржиќ и Даштански реагираат со став дека здравјето нема цена и дека е несоодветно да се зборува за концесиски надоместоци во момент кога животите на луѓето се сериозно загрозени.

Во вакви ситуации, довербата се гради со транспарентни и проверливи чекори, а не со симболични финансиски гестови. На терен, луѓето не бараат маркетинг, туку одговор: од каде доаѓа загадувањето, колку е широко, кои се непосредните препораки за домаќинствата и што ќе се направи за да се прекине изложеноста. Ако во меѓувреме институциите молчат или одолговлекуваат, просторот за сомнеж расте, а со него и чувството дека некој се обидува да „купува време“.

Зошто нема вонредна состојба и дали ќе има истрага: институционален вакуум што ја храни недовербата

Во текстот се наведува дека кантоналните власти на Зеничко-добојскиот кантон и Федерацијата БиХ сè уште немаат јасен одговор за ситуацијата во Вареш. И покрај тоа што, според наводите, условите се исполнети, не е прогласена вонредна состојба. Дополнително, не е познато дали Обвинителството на Зеничко-добојскиот кантон започнало истрага за труењето. Оваа комбинација создава впечаток на институционален вакуум: јавноста добива алармантни здравствени податоци, а државниот апарат не испорачува јасна рамка на одговорност, мерки и временска линија.

Кога една заедница се соочува со тешки метали, најважно е брзо да се разјасни патот на изложеност. Дали е во прашина, во почва, во вода, во воздух, во отпад, во конкретни микролокации. Без тоа, секој ден станува ризик, а секое одложување значи повеќе луѓе изложени на нешто што телото не може да го „искористи“, туку го трпи како токсичен товар. Затоа и барањата од локалните жители се фокусираат на здравјето и безбедноста, а не на економските формули.

На крајот, проблемот со Вареш не е само локална вест. Тој е тест за тоа како една држава реагира кога се судираат два интереса: ресурсите и профитот наспроти здравјето и животот на граѓаните. Во јавноста веќе се додава и нов слој на страв, бидејќи, и покрај противењето на локалните заедници и граѓанското општество, надлежните кантонални власти продолжуваат да поддржуваат нови рударски проекти во регионот, вклучувајќи планови за рударство на хром во сливот на реката Криваја. Во атмосфера на веќе нарушена доверба, секој нов „потенцијално опасен проект“ се чита како сигнал дека лекцијата не е научена.

Вареш сега бара едноставна работа што во пракса е тешка: целосна истина, јасни мерки и брза заштита на луѓето. Без тоа, секој следен тест ќе биде нова вест, а секоја нова вест ќе биде уште една причина граѓаните да се прашуваат дали некој навистина ги слуша.