Новиот Кодекс на новинарите носи пресврт: ВИ, исправки и приватност под нови правила

По повеќе од две децении, новинарската професија во Македонија доби нов Кодекс на новинарите. Документот го изработија Здружението на новинарите на Македонија, Македонскиот институт за медиуми и Советот за етика во медиумите, со цел да се одговори на новата медиумска реалност.

Ова не е само козметичка промена на старите правила. Новиот Кодекс влегува во теми што до вчера речиси и не постоеја во редакциската пракса: вештачка интелигенција, социјални мрежи, дигитални исправки, синтетичка содржина, тајно снимање и заштита на ранливи категории.

Вештачката интелигенција може да помага, но не смее да биде новинар

Најголемата новина е јасното регулирање на употребата на вештачката интелигенција во новинарството. Пораката е едноставна: технологијата може да биде алатка, но одговорноста останува кај човекот.

Тоа значи дека текстови, фотографии, видеа или аудиоматеријали создадени или значително обработени со ВИ мора да бидат јасно означени кога тоа е важно за разбирањето на содржината.

Новинарот не смее да дозволи публиката да мисли дека гледа автентична снимка, документ или фотографија ако станува збор за синтетички создадена или силно изменета содржина.

Јавен интерес не е исто што и љубопитност на јавноста

Кодексот поставува важна граница меѓу јавниот интерес и интересот на јавноста. Во медиумскиот простор овие два поими често се мешаат, особено кога станува збор за приватниот живот на јавни личности.

Јавен интерес постои кога информацијата открива корупција, злоупотреба на функција, опасност по здравјето, безбедноста или демократските процеси. Но лична трагедија, семеен проблем или интимен детал не стануваат автоматски легитимна вест само затоа што носат кликови.

Исправките повеќе не смеат да се кријат

Една од најважните дигитални новини се правилата за исправки. Во онлајн медиумите долго време постоеше практика текстови тивко да се менуваат, без читателот да знае што било коригирано.

Новиот Кодекс бара исправките да бидат јасни, видливи, навремени и директно поврзани со оригиналната содржина. Тоа е важен чекор кон поголема транспарентност и враќање на довербата во медиумите.

Построги правила за конфликт на интереси

Кодексот ги проширува правилата за конфликт на интереси. Не станува збор само за подароци, пари или директна корист. Секоја околност што може да влијае врз независноста на новинарот мора да биде транспарентна.

Тргување со влијание, прикриен судир на интереси и корупција не се ситни грешки, туку директен удар врз професионалното новинарство. Ова е особено важно во земја каде медиумите често се под политички и економски притисок.

Повеќе достоинство за деца, жртви и ранливи лица

Новиот Кодекс посебно го нагласува достоинството на децата, жртвите на насилство, лицата со попреченост, болните лица и другите ранливи категории.

Наместо сензационализам, во центарот се става човекот. Јавниот интерес не смее да биде изговор за понижување, стигматизација или повторно повредување на лица кои веќе се во тешка состојба.

Одговорно известување за трагични случаи

Посебна новина се правилата за известување за самоубиства и обиди за самоубиства. Кодексот ја следи меѓународната практика според која медиумите треба да избегнуваат драматични наслови, сензационализам и детали што можат да создадат дополнителен ризик.

Целта е известувањето да биде внимателно, човечно и без непотребно повторување на трагедијата. Во такви случаи, брзината никогаш не смее да биде поважна од одговорноста.

Тајното снимање добива строги граници

Кодексот не го забранува користењето информации добиени со тајно снимање, но поставува висока граница. Такви материјали може да се оправдаат само кога постои силен јавен интерес и кога информацијата не може да се обезбеди на друг начин.

Објавувањето треба да придонесе за откривање злоупотреба, незаконско постапување или сериозна општествена штета. Во спротивно, тајното снимање лесно може да стане алатка за нарушување приватност, а не за заштита на јавноста.

Кодексот не е закон, но е тест за професијата

Новиот Кодекс нема сила на закон и не носи законски казни. Но токму затоа неговата тежина е професионална. Тој покажува дали редакциите, уредниците и новинарите се подготвени сами да постават граници.

Во време на дезинформации, алгоритми и трка по кликови, најважната порака е дека новинарството не смее да се натпреварува со хаосот. Неговата сила останува во точноста, проверката, транспарентноста и довербата.