Потпишаа историски нуклеарен договор, па Трамп постави услов што може целосно да го блокира

САД и Саудиска Арабија потпишаа договор што треба да ја отвори вратата за американско учество во развојот на саудиската цивилна нуклеарна програма.

Американскиот министер за енергетика Крис Рајт и саудискиот министер за енергетика, принцот Абдулазиз бин Салман, го потпишаа таканаречениот „Договор 123“.

Заедно со него бил потпишан и посебен билатерален договор за заштитни и контролни мерки.

Американското Министерство за енергетика соопшти дека документите создаваат правна основа за повеќедецениска соработка вредна повеќе милијарди долари. Договорот сега треба да биде доставен до Конгресот на разгледување.

Трамп постави услов еден ден по потпишувањето

Само еден ден по објавувањето на договорот, американскиот претседател Доналд Трамп внесе нова неизвесност.

Тој порача дека САД нема да продолжат со спроведувањето доколку Саудиска Арабија не ги нормализира односите со Израел и не се приклучи кон Аврамовите договори.

„За да го направат тоа, мора да бидат членка на Аврамовите договори“, изјави Трамп пред новинарите.

Тој призна дека не разговарал за условот со Крис Рајт пред потпишувањето, но тврдеше дека барањето било разбрано од сите страни. Саудиска Арабија засега јавно не одговори на дополнителниот услов.

Што всушност овозможува „Договорот 123“?

Овој вид договор не значи дека нуклеарните централи веднаш ќе почнат да се градат.

Тој претставува неопходна правна рамка преку која американската влада и компаниите можат да извезуваат нуклеарна технологија, материјали и опрема.

Договорот се очекува да важи околу 30 години и може да отвори простор американски компании да учествуваат во изградбата на првите комерцијални реактори во Саудиска Арабија.

Како можен голем добитник се споменува „Вестингхаус“, чија технологија би можела да биде избрана за саудиската нуклеарна програма.

Најголемата дилема е збогатувањето ураниум

Доналд Трамп тврди дека договорот се однесува само на цивилни објекти и дека нема да дозволи збогатување нуклеарен материјал.

Сепак, извори запознаени со документот велат дека тој не содржи изрична забрана Саудиска Арабија во иднина да збогатува ураниум или да преработува потрошено нуклеарно гориво.

Според објавените информации, договорот може да остави простор за разгледување саудиски капацитет за збогатување по заедничка американско-саудиска студија.

Целосниот текст не е објавен, па засега постои јасна разлика меѓу изјавите на Трамп и толкувањата на експертите.

Недостигаат две од најстрогите заштитни мерки

Критичарите предупредуваат дека договорот не го содржи таканаречениот „златен стандард“.

Овој модел изречно забранува домашно збогатување ураниум и преработка на нуклеарен отпад. Обединетите Арапски Емирати го прифатија таквиот услов во својот договор со САД.

Според достапните информации, Саудиска Арабија не е обврзана ниту да го прифати Дополнителниот протокол на Меѓународната агенција за атомска енергија.

Протоколот им овозможува на инспекторите пошироки проверки и пристап до непријавени локации доколку постои сомневање за тајни активности.

Експертите предупредуваат на регионална трка

Организациите за контрола на оружјето сметаат дека отсуството на строгите ограничувања може да создаде опасен преседан.

Доколку Саудиска Арабија добие право да развива чувствителни делови од нуклеарниот циклус, и други регионални сили би можеле да побараат исти услови.

Загриженоста е засилена и од претходните изјави на престолонаследникот Мохамед бин Салман дека Ријад би развивал нуклеарно оружје доколку тоа го направи Иран.

Саудиските власти, од друга страна, тврдат дека програмата е мирољубива и е наменета за диверзификација на енергетските извори и намалување на зависноста од нафтата.

Ријад не отстапува од условот за палестинска држава

Трамповиот услов може да се покаже како најголемата политичка пречка за договорот.

Саудиска Арабија со години одбива да воспостави дипломатски односи со Израел без јасен и неповратен пат кон независна палестинска држава.

Официјалната позиција на Ријад е дека палестинската држава треба да биде воспоставена во границите од 1967 година, со Источен Ерусалим како главен град.

Саудиските власти ја повторија поддршката за решението со две држави и во текот на 2026 година.

Конгресот го добива следниот потег

Пред да стапи во сила, договорот мора да помине низ американскиот Конгрес.

Законот предвидува вкупно 90 дена активна конгресна седница за разгледување на ваквите договори.

Доколку Конгресот не усвои резолуција за негово блокирање во предвидениот период, договорот може да стапи во сила.

Веќе има критики од демократски и републикански политичари, додека Белата куќа инсистира дека соработката ќе ја задржи Саудиска Арабија во американската технолошка и безбедносна сфера.

Неговата иднина сега зависи од конгресната постапка, разјаснувањето на условите за збогатување ураниум и одговорот на Ријад на барањето за нормализација со Израел.