Македонија ги забрани пластичните кеси, но тие сè уште се насекаде

На 12 јули се одбележува Денот на хартиената кеса, неформален датум со јасна порака: хартиените, платнените и другите алтернативи треба постепено да ја заменат пластиката за еднократна употреба.

Проблемот е огромен. Во светот секоја година се користат приближно 500 милијарди пластични кеси, што значи околу 1,4 милиони секоја минута.

Кеса што се користи 12 минути останува со децении

Една пластична кеса во просек се употребува само 12 минути, а за нејзиното распаѓање може да бидат потребни од 20 до дури 1.000 години, зависно од материјалот и условите во природата.

Пластичните кеси сочинуваат значителен дел од морскиот отпад. До средината на 2024 година најмалку 91 земја вовела целосна или делумна забрана, а бројот продолжува да расте.

Ефектите се видливи таму каде што правилата навистина се спроведуваат. Во Кенија видливиот пластичен отпад бил намален за околу 80 проценти, додека Калифорнија бележи пад на потрошувачката на кеси за повеќе од 70 проценти.

Македонија собра милиони, но пластиката остана

Од 1 декември 2021 година во Македонија се забранети лесните пластични кеси за носење стоки. Биоразградливите кеси останаа дозволени, но со задолжителна цена од 15 денари по парче.

Многу лесните кеси потенки од 15 микрони се забранети, а за трговците што не ги почитуваат правилата се предвидени високи парични казни.

Само до крајот на 2022 година од продажбата на биоразградливи кеси биле собрани речиси два милиони евра. Парите требало да се користат за еколошки проекти, контејнери и кампањи за зголемување на јавната свест.

Сепак, кесата не исчезна. Во големите маркети таа поретко се нуди на касите, но и натаму масовно се користи кај овошјето, зеленчукот и месото. Во малите продавници, пилјарите и на пазарите пластичните кеси останаа вообичаена појава.

Потрошувачите не знаат што навистина купуваат

Дополнителен проблем е што обичниот купувач не може со голо око да утврди дали една кеса навистина е биоразградлива или станува збор за обична пластика со соодветен натпис.

Вистинскиот состав може да се утврди само со лабораториско испитување. Од 1 јуни 2024 година условите беа дополнително заострени, па дозволени се кеси што се разградуваат во вода, јаглерод диоксид и биомаса според пропишаниот стандард.

Европа ја спушта границата на 40 кеси годишно

Европската Унија постави цел годишната потрошувачка да не надминува 40 лесни пластични кеси по жител до крајот на 2025 година.

Земјите користат различни модели. Дел воведоа целосни забрани, други задолжителна наплата, а некои ги укинаа бесплатните кеси во продавниците.

Велика Британија ја намали употребата за околу 98 проценти по воведувањето на наплатата во 2015 година. Германија ги укина бесплатните пластични кеси во маркетите, додека Холандија и Шведска применуваат задолжително плаќање.

Хартиената кеса е постара речиси еден век

Машината за производство на хартиени кеси со рамно дно била измислена од Маргарет Најт во 1870 година. Нејзиниот патент првично бил оспоруван, но пронајдокот подоцна станал дел од секојдневниот живот низ целиот свет.

Пластичната кеса била измислена во 1965 година од шведскиот инженер Стен Густав Тулин како лесна и практична алтернатива на хартијата. Денес неговиот изум се користи стотици милијарди пати годишно.