Зошто 30 септември може да ја промени европската приказна на Македонија

Триесетти септември може да биде важен датум за европската иднина на Македонија, но не затоа што тогаш ќе се носи директна одлука за нејзино членство. На тој ден, според индикативната агенда, Европската комисија треба да ги претстави долгоочекуваните прегледи на политиките пред проширувањето. Документот треба да покаже како самата Европска Унија ќе се приспособи за прием на нови членки и дали процесот ќе стане попредвидлив. Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова смета дека токму ова може да создаде нов политички простор за земјите кандидати, но предупредува дека уставните измени сами по себе не гарантираат отсуство на идни блокади.

Што точно треба да се случи на 30 септември

Европската комисија планира да ги разгледа и претстави „Прегледите на политиките пред проширувањето“. Станува збор за анализа на тоа како ЕУ треба да функционира со повеќе од сегашните 27 членки.

Во фокусот се очекува да бидат областите како владеењето на правото, единствениот пазар, земјоделството и безбедноста на храната, одбраната, миграцијата, енергетиката и европскиот буџет. Документот треба да покаже кои политики и механизми мора да се приспособат пред следниот бран на проширување.

Важно е да се направи разлика: ова не е редовниот годишен пакет за проширување, во кој се оценува напредокот на секоја кандидатка. Станува збор за внатрешната подготовка на самата Унија за прием на нови членки.

Датумот е важен, но сè уште не е конечен

Точката е ставена на индикативната агенда на Колеџот на комесари за 30 септември. Таквите агенди можат да се менуваат, а документот веќе беше одложуван во текот на 2025 година.

Поради тоа, датумот треба да се гледа како силна политичка најава, а не како непроменлив рок. Доколку документот навистина биде претставен тогаш, ќе пристигне околу две недели пред состанокот на европските лидери на 15 и 16 октомври, кога е најавена стратешка дискусија за проширувањето и реформите во ЕУ.

Зошто документот е важен за Македонија

Македонија со години се соочува со услови и блокади што не се однесуваат само на класичните критериуми за членство. Сиљановска-Давкова смета дека ЕУ треба да воспостави правила со кои билатералните и идентитетските прашања нема да можат постојано да го запираат напредокот на кандидатите.

Прегледите би можеле да ја отворат токму таа поширока дебата: дали одлуките и понатаму ќе зависат од едногласноста, како ќе се спречат злоупотребите на правото на вето и дали кандидатите ќе добијат постепен пристап до европските политики и пазарот пред полноправното членство.

Сепак, документот нема автоматски да ја промени македонската преговарачка рамка. За таков чекор би биле потребни политичка согласност и конкретни одлуки на земјите членки.

Уставните измени остануваат услов за првиот кластер

Европската комисија и понатаму наведува дека уставните измени се услов за отворање на првиот преговарачки кластер, кој ги опфаќа фундаменталните прашања. Во Уставот треба да бидат внесени и граѓаните кои се дел од други народи, меѓу кои и Бугарите.

Ставот на Сиљановска-Давкова е дека исполнувањето на овој услов не претставува гаранција дека подоцна нема да се појават нови билатерални барања. Таа предлага ЕУ да изгради механизам со кој напредокот ќе се оценува според европските критериуми, а не според идентитетски и историски спорови.

Таков механизам во моментов не е усвоено европско правило. Тој останува политичко барање за кое Македонија би требало да обезбеди поддршка од институциите на ЕУ и од земјите членки.

Септември може да го покаже новиот правец на Унијата

Проширувањето повторно добива поголема геополитичка тежина поради војната во Украина, безбедносните предизвици и влијанието на Русија и Кина во поширокиот регион. Во ЕУ се разгледуваат модели за побрзо и постепено интегрирање на кандидатите, но напредокот и понатаму зависи од исполнувањето на реформите.

За Македонија, 30 септември нема да донесе готово решение, ниту датум за членство. Тој може да покаже дали Унијата е подготвена да го менува сопствениот систем и да создаде појасни, постабилни и потешко оспорливи правила за следното проширување.